Czy wiesz, jak zmienia się potrzeba bliskości Twojego dziecka?

Uważna obecność na różnych etapach rozwoju dziecka – jak być blisko, gdy potrzeby dziecka się zmieniają?

Wielu rodziców nosi w sobie poczucie winy, obwiniając się m.in. za to, że za mało czasu spędzają z dzieckiem, za rzadko się z nim bawią, są za mało w ich życiu obecni. Pojawia się zatem pytanie o to, czy dobra relacja zależy od ilości czasu spędzonego z dzieckiem?

Odpowiedź prowadzi nas do pojęcia uważnej obecności – bo dzieci nie potrzebują rodziców dostępnych przez 24 godziny na dobę. Byłoby to zresztą niemożliwe – rodzice pracują, utrzymują dom i mają wiele innych obowiązków. Na czym więc polega uważna obecność?

Uważna obecność to taki sposób bycia z dzieckiem, w którym rodzic zauważa jego potrzeby, emocje i sygnały oraz odpowiada na nie z życzliwością i adekwatnie do wieku dziecka oraz sytuacji (Siegel, Bryson, 2020; Sunderland, 2014).

Czasem jest to więc wspólna zabawa. Czasem uważne wysłuchanie. Czasem przytulenie lub zwykłe bycie obok. Taka obecność buduje poczucie bezpieczeństwa, zaufania i bliskości.

Można spędzić z dzieckiem cały dzień i być nieobecnym emocjonalnie. Można też przez kilkanaście minut poświęcić mu cała swoją uwagę, która będzie dla niego niezwykle ważna. Uważna obecność to: słuchanie bez oceniania, zauważanie emocji dziecka, zainteresowanie jego światem, reagowanie na potrzeby, gotowość do rozmowy i kontaktu. To bycie „z” dzieckiem, a nie „obok” dziecka (Stein 2014, 2018).

Nieważne zatem, ile czasu spędzam z dzieckiem, ale jak jestem obecny, gdy jesteśmy razem.

Zgodnie z koncepcją rozwoju psychospołecznego Eriksona (2000, 2004) na każdym etapie życia dziecko realizuje odmienne zadania rozwojowe i mierzy się z charakterystycznymi wyzwaniami. Uważna obecność rodzica przybiera zatem różne formy, odpowiadając na aktualne potrzeby rozwojowe dziecka. Przyjrzyjmy się pokrótce tym potrzebom oraz możliwej odpowiedzi rodzica.

Niemowlę jest całkowicie zależne od rodzica, a pierwszy rok życia to czas budowania podstawowego zaufania do świata. Dla niemowlęcia uważna obecność rodzica oznacza, że rodzic: reaguje na jego płacz, przytula i okazuje czułość, utrzymuje z nim kontakt wzrokowy. Czasem można usłyszeć przekonanie, żeby np. nie nosić dziecka na ręku, bo się przyzwyczai. Albo nie reagować od razu na płacz, tylko zostawić je, żeby się wypłakało. To niewłaściwe podejście, bo tak małe dziecko nie manipuluje. Ono uczy się, że kiedy czegoś potrzebuje, rodzic odpowiada. To właśnie wtedy powstaje fundament przyszłego poczucia bezpieczeństwa.

Co możesz zrobić jako rodzic niemowlaka?

• Odkładaj telefon podczas karmienia i zabawy.
• Patrz dziecku w oczy.
• Nazywaj jego emocje i potrzeby.
• Reaguj spokojnie i konsekwentnie.
• Noś, przytulaj, okazuj czułość – to kapitał dla dziecka na całe życie!

Między pierwszym a trzecim rokiem życia dziecko zaczyna odkrywać własną sprawczość.

To słynny etap „ja sam”. Dziecko chce: samo jeść, samo się ubierać, samo decydować. Dla rodziców bywa to trudny okres, bo samodzielność dziecka często wymaga, bałaganu i cierpliwości. Przykładowo, rodzic spieszy się do pracy a dziecko uparło się, że samo się ubierze. Na czym w tej sytuacji polega uważna obecność? Na wspieraniu dziecka, zamiast wyręczaniu. Od dorosłego zależy wygospodarowanie wystarczającej ilości czasu, żeby to było możliwe.

Co możesz zrobić jako rodzic małego dziecka?

• Pozwól dziecku wykonywać proste czynności samodzielnie.
• Nie poprawiaj od razu każdego błędu.
• Chwal wysiłek, nie tylko efekt.

W wieku przedszkolnym dzieci są naturalnymi odkrywcami. Ten etap słynie z pytań o to, dlaczego, po co i co będzie, jeśli... Uważna obecność oznacza zainteresowanie tymi pytaniami, nawet jeśli nie zawsze znamy odpowiedzi. To również gotowość do wspólnej zabawy, która dla dziecka na tym etapie rozwoju jest najważniejszą formą nauki.

Co możesz zrobić jako rodzic przedszkolaka?

• Odpowiadaj na pytania dziecka!
• Zadawaj pytania, zamiast udzielać gotowych odpowiedzi.
• Wspieraj kreatywność dziecka.
• Pozwalaj dziecku eksperymentować i próbować nowych rzeczy.
• Baw się z dzieckiem!

W okresie szkolnym dzieci zaczynają porównywać się z innymi. Oceny, sukcesy i porażki stają się coraz ważniejsze. Rodzice często skupiają się na wynikach. Tymczasem dzieci najbardziej potrzebują wtedy zainteresowania się ich wysiłkiem, docenienia trudu, jaki ponoszą. Zamiast ciągle pytać o ocenę, jaką dziecko za coś otrzymało w szkole, warto czasem zapytać o to, czego się właśnie dziś nauczyło albo co sprawiało mu trudność.

Co możesz zrobić jako rodzic dziecka w wieku szkolnym?

• Doceniaj zaangażowanie, trud, wysiłek.
• Pomagaj wyciągać wnioski z porażek.
• Unikaj porównywania z rodzeństwem lub kolegami.

To etap, w którym dorastające dziecko szuka odpowiedzi na zasadnicze pytania o to, kim jest i co chce robić w życiu. Poszukuje swojej tożsamości. Wielu rodziców odbiera ten czas jako oddalanie się dziecka – bo nie potrzebuje ich już tak bardzo, więcej czasu spędza z rówieśnikami i mniej o sobie opowiada. Paradoksalnie właśnie wtedy dziecko bardzo rodzica potrzebuje.

Uważna obecność wobec nastolatka oznacza: zainteresowanie bez przesłuchiwania, rozmowę bez oceniania, wsparcie bez przejmowania kontroli.

Co możesz zrobić jako rodzic nastolatka?

• Więcej słuchaj niż mów.
• Okazuj zainteresowanie pasjami dziecka.
• Szanuj potrzebę prywatności.
• Pozwól spotykać się ze znajomymi.
• Pozwól – w granicach rozsądku i przyzwoitości – eksperymentowanie z ubiorem, wyglądem. W ten sposób twój nastolatek m.in. szuka swojej tożsamości.
• Bądź dostępny, nawet jeśli dziecko nie zawsze chce rozmawiać.

Nie są to ani zabawki, ani zajęcia dodatkowe, ani idealnie przygotowane obiady. Najczęściej jest to „klimat domu”: wspólne rozmowy, zainteresowanie rodzica, chwile, w których czuły się ważne i wysłuchane, poczucie bezpieczeństwa wynikające z pewności, że dom jest bezpieczną bazą, a rodzic jest po jego stronie. Takie doświadczenia tworzą fundament relacji.

John Bowlby (1907–1990), twórca teorii przywiązania (attachment theory), podkreśla, że dziecko rodzi się z wrodzoną potrzebą tworzenia silnej więzi emocjonalnej z jednym lub kilkoma opiekunami. Bezpieczna więź z opiekunem zapewnia dziecku poczucie bezpieczeństwa i stanowi fundament jego zdrowego rozwoju emocjonalnego, społecznego oraz poznawczego (Bowbly, 2020; por. Iniewicz, Józefik, 2008). Relację (więź) buduje się codziennie poprzez drobne gesty, takie jak:

1. Słuchanie dziecka:

• zatrzymanie się i wysłuchanie – a nie słuchanie podczas przygotowywanego właśnie obiadu,
• zadawanie pytań dziecku – o to jak minął mu dzień w szkole, co ważnego go spotkało itp.
• zainteresowanie tym, co dziecko mówi.

2. Zauważanie dziecka:

• docenianie wysiłku – nie ma znaczenia, czy trud dotyczy odrabiania lekcji, czy budowania wieży z klocków,
• mówienie dziecku pozytywnych rzeczy, np. że je kochasz.

3. Emocjonalna dostępność – rodzic jest jak „kontener”, który pomieści przyjemne i nieprzyjemne emocje dziecka. Jest otwarty i gotowy, by przyjąć dziecko wtedy, gdy ono tego potrzebuje.

4. Czułość i bliskość fizyczna – ważna na każdym etapie rozwoju! Nastolatek również potrzebuje czułego dotyku rodzica, choć często się przed nim wzbrania!

5. Wspólny czas – wspólna zabawa, rozmowa, rytuały rodzinne, np. piątkowe seanse filmowe.

1. Ciągłe krytykowanie – dziecko zaczyna myśleć, że jest :niewystarczające”.
2. Brak czasu – dziecko interpretuje to jako sygnał, że jest nieważne.
3. Nadmierna kontrola – może prowadzić do wycofania i konfliktów.

Oczywiste jest, że rodzic nie zawsze jest w pełni obecny. Co więcej, popełnia błędy w wychowaniu, ponieważ nie jest idealny. Istotne jest to, że błędy

rodzicielskie nie niszczą relacji, jeśli potrafimy je naprawić.

Już samo powiedzenie: PRZEPRASZAM jest ważne. Doświadczenie konfliktu i późniejszego pojednania dla dziecka jest bardzo ważne, bo uczy się realizmu życia, w którym nie jest idealnie. Rodzic, który potrafi przeprosić, staje się dla dziecka wzorem takiej postawy. 

Dzieci łatwiej akceptują zasady od rodziców, z którymi czują więź. Czasem warto odłożyć na półkę wszystkie poradniki poświęcone temu, jak dobrze wychowywać dziecko, a posłuchać swojej rodzicielskiej intuicji, która podpowiada, jak realizować uważną obecność wobec dziecka. Wychowanie jest sprawą serca, jak mówił św. Jan Bosko (nazwany przez św. Jana Pawła II Ojcem i Nauczycielem młodzieży), który jako pierwszy realizował w praktyce uważną obecność wobec powierzonych mu dzieci. W salezjańskim języku uważna obecność to asystencja, czyli bycie „z” dzieckiem w tym, co robi, co lubi, czym się interesuje.

Uważna obecność zmienia się wraz z wiekiem dziecka, adekwatnie do zmieniających się potrzeb. Niezmienne pozostaje to, że dziecko na każdym etapie życia potrzebuje wiedzieć, że ma obok siebie dorosłego, który je widzi, słyszy i jest gotowy towarzyszyć mu w rozwoju. Najważniejszym komunikatem, jaki rodzic może przekazać dziecku, jest po prostu: Jestem tutaj. Możesz na mnie liczyć.

Co mogę zrobić dziś, żeby moje dziecko poczuło, że jest dla mnie ważne?

Literatura naukowa

1. Bowlby, J. (2020). Przywiązanie. Wydawnictwo Naukowe PWN.
2. Erikson, E. H. (2000). Dzieciństwo i społeczeństwo. Rebis.
3. Erikson, E. H. (2004). Tożsamość a cykl życia. Zysk i S-ka.
4. Iniewicz, G., Józefik, B. (2008). Koncepcja przywiązania. Od teorii do praktyki klinicznej. Wydawnictwo UJ.

Literatura popularnonaukowa

1. Siegel, D. J., Payne Bryson, T. (2020). Potęga obecności. Mamania.
2. Stein, J. (2014). Dziecko z bliska. Mamania.
3. Stein, J. (2018). Dziecko z bliska idzie w świat. Mamania.
4. Sunderland, M. (2014). Mądrzy rodzice. Świat Książki