Uczeń, nie diagnoza. Jak budować dobre warunki do nauki?

Praca z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (SPE) wymaga od szkoły podejścia opartego przede wszystkim na włączeniu ucznia do społeczności klasowej i szkolnej oraz stworzeniu warunków sprzyjających jego pełnej integracji z rówieśnikami. Każde dziecko funkcjonuje w odmienny sposób, posiada indywidualne możliwości, predyspozycje, tempo rozwoju oraz określone potrzeby edukacyjne, emocjonalne i społeczne. Nie ma zatem uniwersalnego sposobu pracy, który można by zastosować wobec wszystkich uczniów.

Istotą działań pedagogicznych jest rozpoznanie indywidualnych potrzeb dziecka, a następnie odpowiednie dostosowanie metod, form i warunków nauczania do jego możliwości.

Sprzyjające warunki do integracji stwarza niewielka liczebność społeczności szkolnej. W Szkole Bosko uczniowie mają możliwość częstego kontaktu z dziećmi z innych klas, dzięki czemu znają się wzajemnie i mają okazję budować relacje wykraczające poza własną grupę klasową.

Szczególną rolę odgrywają wspólne poranne apele, które są przestrzenią spotkania i zespolenia całej społeczności szkolnej.

Apele, obejmujące również wspólną modlitwę, mają wymiar nie tylko organizacyjny, ale również wychowawczy i wspólnototwórczy. Pozwalają uczniom doświadczać przynależności do jednej społeczności, w której każdy jej członek ma swoje miejsce i jest ważną częścią całości (Szumska M., …).

Istotnym elementem codziennego funkcjonowania szkoły jest także czas wspólnie spędzany przez uczniów przed apelem oraz po lekcjach. Dzieci przebywają razem w świetlicy, gdzie mają możliwość swobodnej zabawy, rozmowy i nawiązywania kontaktów. Tego rodzaju naturalne sytuacje społeczne mają duże znaczenie dla procesu integracji, ponieważ pozwalają dzieciom nawiązywać relacje w sposób spontaniczny, bez nadmiernej formalizacji.

Nauczyciele współorganizujący kształcenie odgrywają w procesie edukacji uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi bardzo ważną rolę. Ich obecność nie ogranicza się wyłącznie do prowadzenia działań wspierających podczas lekcji oraz dostosowywaniu wymagań (Narkun-Jakubińska Z. i in., 2002) i materiałów dydaktycznych. Szczególnie cenna jest możliwość towarzyszenia dziecku podczas przerw, na świetlicy, przed apelami, w czasie oczekiwania na zajęcia oraz w innych sytuacjach życia szkolnego. To właśnie wtedy nauczyciel wspomagający może dostrzec rzeczy, których nie widać podczas lekcji, np. narastające napięcie, trudność w relacji z rówieśnikami. Dzięki temu może zareagować odpowiednio wcześnie, spokojnie i bez stygmatyzowania dziecka.

Całodzienna obecność nauczyciela wspomagającego rozwija wśród uczniów poczucie współpracy i odpowiedzialności za wspólne działania (Chrobak S., 2011).

Z drugiej strony, obserwacja dziecka w różnych kontekstach społecznych i edukacyjnych ułatwia nauczycielom współorganizującym kształcenie bardziej kompleksowe rozpoznanie potrzeb dziecka oraz sposobu jego funkcjonowania.

Wsparcie nauczyciela współorganizującego kształcenie obejmuje także jego rozwój emocjonalny i społeczny.

Szczególnego znaczenia nabiera wsparcie w sytuacjach, w których dziecko doświadcza gorszego samopoczucia, zmęczenia, przeciążenia emocjonalnego lub trudności w radzeniu sobie z określoną sytuacją. Zadaniem nauczyciela jest wówczas odpowiednie odciążenie ucznia, zapewnienie mu poczucia bezpieczeństwa oraz dostosowanie wymagań do jego aktualnych możliwości.

W pracy z dziećmi realizujemy założenia pedagogiki prewencyjnej patrona naszej szkoły św. Jana Bosko. Oznacza to, że organizujemy środowisko wychowawcze, które umożliwia zapobieganie występowaniu sytuacji trudnych, zamiast reagowania po fakcie. Wychowawca nie czeka zatem, aż dziecko doświadczy silnego napięcia czy konfliktu. Jest obecny, obserwuje, rozpoznaje sygnały i odpowiednio wcześnie podejmuje działania. W przypadku dzieci ze szczególnymi potrzebami edukacyjnymi ma to szczególne znaczenie.

Podkreślamy potrzebę nieustannego budowania atmosfery radości, optymizmu i rodzinnego ciepła, w której trudności wychowanków są traktowane poważnie i spotykają się z odpowiedzialną reakcją (Misiaszek K., 1998). Pamiętamy przy tym, że dziecko może nie potrafić nazwać swoje emocje czy przewidzieć konsekwencje określonego zachowania. Z tego też względu tak ważna staje się stała obecność nauczyciela, który potrafi dostrzec sygnały pojawiającej się trudności. 

Nasza praca z dzieckiem ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi opiera się na indywidualizacji, uważnej obserwacji, elastyczności oraz współpracy całego środowiska szkolnego i rodzinnego.

Najważniejszym celem nie jest jedynie dostosowanie wymagań edukacyjnych, lecz stworzenie uczniowi warunków do pełnego uczestnictwa w życiu klasy i szkoły.

Integracja, codzienny kontakt z rówieśnikami oraz obecność wspierających nauczycieli sprawiają, że dziecko może rozwijać swoje możliwości w poczuciu bezpieczeństwa. Jednocześnie cała społeczność szkolna uczy się kształtowania postaw empatii i szacunku do drugiego człowieka, pomimo różnorodnych trudności w relacji.

Literatura

1. Chrobak S. (2011), Wychowanie odpowiedzialnego obywatela w perspektywie systemu prewencyjnego św. Jana Bosko. Forum Pedagogiczne.
2. Misiaszek K. (1998), Aktualność systemu prewencyjnego św. Jana Bosko we współczesnym wychowaniu. Wydawnictwo UKSW.
3. Narkun-Jakubińska Z., Smogorzewska J., Trębacz-Ritter A., Wołowicz A., Szumski G. (2002), Współnauczanie w praktyce- poradnik metodyczny dla nauczycieli i nauczycieli współorganizujących kształcenie w oddziałach ogólnodostępnych, integracyjnych. Wydawnictwo UW.
4. Szumska M. (2012), Planowanie pracy z dzieckiem o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Wyższa Szkoła Pedagogiczno-Techniczna w Koninie.