Pizza, pomysły i sprawczość - prosty sposób na większe zaangażowanie wśród uczniów

Wychowawcy pracujący z wieloma klasami zauważają moment, w którym uczniowie zmieniają swoje podejście do angażowania się w życie klasy. Skutkiem tego są częste konflikty, rośnie absencja na zajęciach obowiązkowych i dodatkowych. Coraz częściej da się usłyszeć komentarze typu:

Ale po co mamy to robić?; To bez sensu; Nic z tego nie mamy!

Uczniowie rzadziej zgłaszają się do dodatkowych zadań, unikają odpowiedzialności i ograniczają swoje działania do niezbędnego minimum. Tego typu spadek zaangażowania nie jest przypadkowy. W klasach starszych szkoły podstawowej dzieci wchodzą w okres dojrzewania, w którym rośnie potrzeba autonomii i wpływu na otoczenie, a jednocześnie maleje podatność na zewnętrzne nagrody i pochwały nauczyciela. Jak wskazuje Rola, skuteczna motywacja uczniów wymaga uwzględnienia różnych jej stylów – nie wszyscy uczniowie reagują na te same bodźce, dlatego system, który sprawdził się w jednej klasie, w innej może wymagać modyfikacji. Jeśli podobna sytuacja spotkała również Twoją klasę, sprawdź, co możesz zrobić, aby przekształcić bierność w zaangażowanie, a zniechęcenie w kreatywne działanie. Poniżej przedstawiam przykład systemu motywacyjnego, który pomógł zamienić brak inicjatywy i motywacji we współpracę, odpowiedzialność oraz poczucie realnego wpływu na życie klasy 6 C.

→  Frekwencja:

• częstsze nieobecności na lekcjach i wydarzeniach szkolnych,
• unikanie wycieczek, konkursów i zajęć dodatkowych.

→  Atmosfera w klasie:

• wzrost liczby konfliktów,
• podziały na grupy,
• brak wzajemnego wsparcia.

→  Poczucie odpowiedzialności:

• niewywiązywanie się z powierzonych zadań,
• konieczność ciągłego przypominania o obowiązkach.

→  Aktywność społeczna:

• brak chętnych do udziału w akcjach szkolnych,
• mała liczba własnych inicjatyw uczniów.

→ Współpraca zespołowa:

• trudności podczas pracy w grupach,
• przerzucanie odpowiedzialności na innych.

→  Relacje uczeń - nauczyciel

• spadek zaufania,
• postawa „to nie moja sprawa”.

→  Poczucie wpływu i sprawczości

• przekonanie, że ich zdanie nic nie zmienia,
• brak wiary w możliwość osiągnięcia sukcesu.

Pamiętaj, że to są jedynie przykłady, możesz dodać lub odjąć opcje, które są charakterystyczne dla uczniów z Twojej klasy. (Możesz skorzystać z Załącznika 1 - do pobrania w plikach pod artykułem). 

Zanim wprowadzisz zmiany do klasy, warto sprawdzić, jak uczniowie postrzegają poziom swojego zaangażowania i funkcjonowanie w klasie. Dzięki temu łatwiej będzie określić rzeczywiste przyczyny problemu oraz zaplanować działania odpowiadające na potrzeby zespołu. Możesz w tym celu skorzystać z przygotowanej przeze mnie ankiety (Załącznik 2  - do pobrania w plikach pod artykułem). Ankieta pozwala uchwycić różnicę między tym, jak wychowawca postrzega klasę, a tym, jak uczniowie oceniają samych siebie, a to właśnie ta rozbieżność najczęściej wskazuje kierunek dalszych działań. Warto przeprowadzić ją anonimowo, żeby uczniowie czuli się swobodnie i odpowiadali szczerze, bez obawy o ocenę.

Etap 1: Ustal plan działania adekwatny do perspektywy, która się wyklarowała w Kroku 2.

W przypadku klasy 6 C, o której wspominałam, nauczyciel zakładał, że problemem jest brak motywacji uczniów. Wyniki ankiety ujawniły jednak coś innego. Większość uczniów deklarowała chęć angażowania się, ale jednocześnie bardzo nisko (średnia 2,1/5) oceniała swój wpływ na życie klasy: Zawsze te same osoby są wybierane do różnych inicjatyw. Wstydzę się zgłosić, że mnie wyśmieją. I tak nic z tego potem nie jest wdrażane w życie klasy! Głównym obszarem pracy wychowawczej w klasie 6 C stało się zatem poczucie braku sprawczości.

Etap 2: Wyznacz z klasą wspólny cel.

Po analizie wyników ankiety wychowawca klasy 6 C postanowił stworzyć system, który będzie:

• angażował każdego ucznia,
• nagradzał inicjatywę, a nie tylko sukces,
• pokazywał, że małe działania prowadzą do wspólnego celu.

Przed rozpoczęciem projektu wychowawca omówił z uczniami zasady działania systemu. Wspólnie ustalono, jakie zachowania będą wzmacniane i dlaczego celem nie jest zdobycie nagrody, ale pokazanie, że każdy uczeń ma wpływ na funkcjonowanie klasy. Na tablicy zawisła duża grafika pizzy podzielonej na 20 kawałków i 40 plasterków salami. Warto podkreślić, że dzieci same ją zaprojektowały na arkuszu formatu A0. Każdy plasterek został przypisany do konkretnego ucznia. Zadaniem każdego ucznia było zdobycie dwóch plasterków poprzez aktywne uczestnictwo w życiu klasy. Projekt systemu motywacyjnego był realizowany 8 tygodni. Taki okres pozwolił uczniom  stopniowo podejmować różne inicjatywy, a jednocześniutrzymał atrakcyjność wspólnego celu.

Zaangażowanie mogło przyjmować różne formy – ważne było, aby każdy uczeń miał możliwość działania zgodnie ze swoimi możliwościami. Plasterki można było zdobyć m.in. za zgłoszenie pomysłu na wydarzenie klasowe, przygotowanie dekoracji, pomoc w organizacji uroczystości, udział w akcjach szkolnych, przygotowanie materiałów dla klasy, wsparcie innych uczniów podczas pracy zespołowej czy zaproponowanie rozwiązania problemu klasowego. Jeden plasterek można było zdobyć za zgłoszenie własnego pomysłu. Drugi plasterek przyznawano za zaangażowanie w realizację wybranego działania lub dołączenie do realizacji pomysłu zgłoszonego przez innego ucznia. Decyzję o przyznaniu plasterka podejmował wychowawca.

Po zapełnieniu całej pizzy klasa otrzymywała wspólną nagrodę – możliwość zamówienia pizzy na godzinie wychowawczej.

W ten sposób uczniowie mogli obserwować, jak indywidualne działania każdego z nich przyczyniają się do osiągnięcia wspólnego celu.

System został zaprojektowany tak, żeby sukces klasy zależał od zaangażowania wszystkich uczniów, a nie tylko kilku najbardziej aktywnych osób.

Etap 3: Monitoruj postępy i świętuj małe sukcesy.

Po wdrożeniu systemu wychowawca raz w tygodniu poświęcał 10 minut godziny wychowawczej na podsumowanie działań klasy. Uczniowie wspólnie analizowali, ile plasterków udało się im zdobyć oraz jakie inicjatywy zostały zrealizowane. Taka krótka, cykliczna rozmowa pełni funkcję nie tylko organizacyjną, ale i wychowawczą – uczy uczniów nazywania własnych sukcesów oraz konstruktywnego wyciągania wniosków z porażek, zamiast unikania tematu. Z czasem uczniowie coraz chętniej zgłaszali się do odpowiedzi jako pierwsi, co samo w sobie było oznaką rosnącego poczucia sprawczości.

Podczas spotkań odpowiadali na trzy pytania:

• Co udało nam się zrobić w tym tygodniu?
• Z czego jesteśmy najbardziej dumni?
• Co możemy zrobić lepiej w kolejnym tygodniu? (Załącznik 3)

Gdy klasie udało się zebrać wszystkie plasterki salami, przyszedł upragniony moment zamówienia pizzy.

Warto wcześniej przygotować do tego uczniów, traktując organizację jako kolejną okazję do rozwijania odpowiedzialności. Wspólnie podzielcie zadania (zamówienie, odbiór, przygotowanie sali i sprzątanie) tak, żeby każdy uczeń mógł zaangażować się do końca projektu.

Na zakończenie warto ponownie zbadać zaangażowanie klasy (Załącznik 2) i sprawdzić, czy uległo ono zmianie. Podziel się swoimi obserwacjami i zachęć uczniów do refleksji nad ich doświadczeniami z tego ćwiczenia.

Uczniowie chętniej zgłaszali własne pomysły i częściej angażowali się w realizację inicjatyw klasowych. Wzrosło ich poczucie sprawczości – przekonali się, że nawet niewielkie działania mają znaczenie i przyczyniają się do osiągnięcia wspólnego celu. Wychowawca zauważył, że początkowy brak zaangażowania był jedynie wierzchołkiem góry lodowej. Rzeczywistym problemem okazało się to, że inicjatywę w klasie nieustannie przejmowały te same osoby, co zniechęcało pozostałych uczniów do aktywnego udziału. Wdrożenie systemu motywacyjnego stworzyło przestrzeń do rozwijania inicjatywy u każdego ucznia oraz wzmacniania jego poczucia sprawczości i odpowiedzialności. Wspólny cel integrował zespół, ograniczał podziały i zachęcał do współpracy zamiast rywalizacji. Regularne podsumowania pozwalały uczniom dostrzegać własne postępy, uczyły refleksji i wzmacniały motywację do dalszego działania.

Dzięki temu poprawiła się atmosfera w klasie, wzrosła aktywność uczniów, a wychowawca zyskał skuteczne narzędzie do budowania zaangażowania całego zespołu.

Opisany scenariusz sprawdził się w klasie 6 C, ale jego założenia można łatwo przenieść na inny zespół klasowy:

• dostosuj wizualną formę celu do wieku i zainteresowań uczniów (niekoniecznie musi to być pizza),
• ustal wspólnie z klasą liczbę „elementów” do zdobycia tak, żeby cel był ambitny, ale osiągalny w wyznaczonym czasie,
• pamiętaj, że nagrodą końcową nie musi być poczęstunek – równie dobrze może to być wspólne wyjście, gra planszowa czy dodatkowa przerwa,
• obserwuj, czy zaangażowanie rozkłada się równomiernie – jeśli te same osoby wciąż dominują, warto wprowadzić dodatkowe zasady, np. limit plasterków zdobywanych w jednym tygodniu przez jednego ucznia.

Literatura

• Kajka, N., Szymona, K. (2014). Terapia ADHD. Trening sukcesu w pracy z dzieckiem nadpobudliwym. Wydawnictwo Czelej.
• Rola, B. (2024). Jak motywować uczniów do nauki – cztery style motywacji i jak wspierać każdy z nich. Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 626(1), 33–44.
• https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.3748